Exploit гэж юу вэ, түүнээс хэрхэн хамгаалах вэ?

Энэ нийтлэлд кибер аюулгүй байдлын салбарт exploit гэж юу болохыг тайлбарлана. Мөн хакерууд программ, сүлжээ, үйлдлийн систем эсвэл тоног төхөөрөмжийн эмзэг байдлыг ашиглан системд хэрхэн халддаг жишээг үзүүлж, exploit-ийн эрсдэлийг бууруулах, түүнээс хамгаалах зөвлөмжийг өгнө.

Кибер аюулгүй байдалд exploit гэж юу вэ?

Exploit гэдэг нь программ эсвэл систем дэх алдаа, эмзэг байдлыг (vulnerability) ашиглан урьдчилан төлөвлөөгүй, хүсээгүй үйлдэл хийлгэдэг программ, өгөгдлийн хэсэг эсвэл командын дараалал юм. Нэр нь англи хэлний to exploit — «ямар нэг зүйлийг өөрийн ашиг сонирхолд ашиглах» гэсэн үйл үгнээс гаралтай. Өөрөөр хэлбэл халдлагын бай болсон программ, системд дизайны алдаа байгаа бөгөөд хакерууд үүнийг ашиглан түүнд нэвтэрч, өөрсдийн зорилгод ашигладаг.

Хэрэглэгчид Apple, Adobe, Microsoft-ийн аюулгүй байдлын анхааруулгыг «завгүй байна», «тэвчээр алга» гэсэн шалтгаанаар үл тоомсорлож, программаа шинэчлэхгүй байх нь элбэг. Ингэснээр тэд олон төрлийн, заримдаа маш нарийн кибер халдлагад өртөх эрсдэлтэй болдог. Хуучирсан хөтөч эсвэл plug-in-ээ шинэчлэхгүй байх нь хакерт аль хэдийн илэрсэн эмзэг байдлыг ашиглах боломж олгож байгаа хэрэг юм. Ингэснээр хакер таны төхөөрөмж дээрх өгөгдөл, программд бүрэн хандах боломжтой болно. Ийм халдлага маш ноцтой үр дагавартай байж болно.

Төгс ертөнцөд программууд ямар ч алдаагүй ажиллах байсан: ажлын дундуур гэнэт хаагдахгүй, бүтэц зохион байгуулалтдаа ямар ч сул талгүй. Гэвч бодит байдал дээр программ хангамжийн нарийн төвөгтэй бүтэц хакеруудад цоорхой хайж, хэрэглэгчийн эсрэг ашиглах орон зай үлдээдэг. Тэд түгээмэл программуудын дотоод ажиллагааг сар, бүр жилээр судалж, тэдгээрийг хүлээгдээгүй байдлаар ажиллуулах аргыг хайдаг. Анх илрэх үедээ ийм эмзэг байдлыг zero-day exploit гэж нэрлэдэг — өмнө нь харагдаж байгаагүй, программ үйлдвэрлэгч нь засвар (patch) гаргаж амжаагүй exploit.

Exploit анх ашиглагдсанаас засвар гарах хүртэлх хугацааг «эмзэг байдлын цонх» (vulnerability window) гэдэг. Энэ хугацаанд хэрэглэгч ашиглагдаж буй цоорхойг засах боломжгүйгээр халдлагад өртөж болно. Далд форумуудад zero-day exploit-ууд тухайн платформ болон зах зээл дээрх түгээмэл байдлаасаа хамааран 10,000-аас 500,000 ам.доллараар зарагддаг.

Хакер төхөөрөмжийг «exploit» хийлээ гэдэг нь программын алдаа, эмзэг байдлыг зэвсэг болгон (өөрөөр хэлбэл хортой программтай хослуулан) вэб хуудас эсвэл зөөврийн төхөөрөмжөөр хэрэглэгч рүү идэвхтэй түгээж байна гэсэн үг.

Зөвхөн үйлдлийн систем хохирдоггүй. Ийм халдлага интернетээс файл татаж чаддаг аливаа программ, тоног төхөөрөмж, электрон төхөөрөмжийг онилдог. Хамгийн түгээмэл бай нь Microsoft Office, Internet Explorer зэрэг вэб хөтөч, Adobe Flash Player зэрэг медиа тоглуулагч, Adobe Reader, засвар хийгдээгүй Oracle Java-ийн хувилбарууд юм.

Exploit хоёр төрөлтэй: локал (local) ба алсын (remote). Локал exploit илүү нарийн, учир нь системд урьдчилан хандсан байхыг шаарддаг. Харин алсын exploit нь системд эхлээд хандах шаардлагагүйгээр төхөөрөмжийг удирддаг.

Хакерууд эмзэг байдлыг ашиглан системд хэрхэн халддаг вэ?

Эмзэг байдлыг илрүүлж ашиглахын тулд хакерууд эхлээд төхөөрөмжид хандах хэрэгтэй. Үүний тулд тэд хамгийн энгийн хэрэгсэл болох social engineering (хүнийг сэтгэл зүйгээр хуурах арга)-ийг ашигладаг. Хэрэглэгчийг сэжигтэй и-мэйл эсвэл хавсралт нээлгэж, эмзэг plug-in руу тусгайлан бэлтгэсэн агуулга ачаалуулдаг. Ийм агуулга нээгдэхэд ихэвчлэн программ гацаж, хэрэглэгчийн оролцоогүйгээр хортой ачааг (payload) далдуур суулгадаг.

Ихэвчлэн exploit-уудыг exploit pack болгон багцалдаг. Энэ нь үйлдлийн систем, хөтөч, хөтчийн plug-in-уудыг шалгаж, эмзэг программ хайж олоод тухайн программд тохирсон агуулгыг хэрэглэгч рүү илгээдэг вэб программ юм.

Гэмт этгээдэд системийн асуудлыг олох нь тийм ч хэцүү биш. Протоколын эмзэг байдлыг үйлдвэрлэгчид эсвэл аюулгүй байдлын судлаачид тэр даруй илрүүлдэггүй тул засвар гарах үед хакерууд аль хэдийн zero-day халдлага эхлүүлсэн байж болно. Хакерууд улам туршлагатай болж, өмнөхөөсөө хамаагүй хурдан ажилладаг тул zero-day халдлагатай тэмцэх хэцүү бөгөөд тэдгээрийн давтамж нэмэгдсээр байна.

Exploit-ийн жишээнүүд

Вэб дээрх хамгийн алдартай аюулгүй байдлын эмзэг байдлууд нь: SQL injection халдлага, cross-site scripting, cross-site request forgery, мөн нэвтрэлтийн (authentication) кодын алдаа эсвэл аюулгүй байдлын буруу тохиргоо. Ерөнхийдөө exploit-уудыг хоёр үндсэн ангилалд хуваадаг: мэдэгдэж буй болон мэдэгдээгүй (zero-day) эмзэг байдал.

Zero-day exploit гэж юу вэ?

Zero-day эмзэг байдал бол хамгийн аюултай нь. Энэ нь программд үйлдвэрлэгч нь мэдэхгүй ноцтой аюулгүй байдлын цоорхой байх үед үүсдэг. Хакер энэ цоорхойг ашиглаж байгааг илрүүлсэн үед л эмзэг байдал мэдэгддэг тул zero-day exploit гэж нэрлэдэг. Ийм exploit гарсны дараа үйлдвэрлэгч засвар гаргаж, түүнийг суулгах хүртэл тухайн программыг ашиглаж буй системүүд халдлагад өртөмтгий хэвээр үлдэнэ.

SQL injection exploit гэж юу вэ?

SQL injection нь өгөгдөлд суурилсан программд халддаг код шигтгэх арга юм. Энэ үед оруулах талбарт хортой SQL команд оруулж ажиллуулдаг (жишээ нь өгөгдлийн сангийн агуулгыг халдагч руу гаргах). SQL injection нь программ дахь аюулгүй байдлын эмзэг байдлыг ашиглах ёстой. Жишээ нь хэрэглэгчийн оруулсан утга дахь SQL-д шигтгэсэн тусгай тэмдэгтүүдийг зөв шүүгээгүй, эсвэл хэрэглэгчийн оруулсан утгын төрлийг хатуу шалгаагүйгээс санамсаргүй ажиллуулсан тохиолдолд.

SQL injection эмзэг байдал нь SQL-д суурилсан өгөгдлийн сан ашигладаг аливаа вэб сайт, вэб программд нөлөөлж болох тул вэб программын хамгийн эртний, хамгийн өргөн тархсан бөгөөд хамгийн аюултай эмзэг байдлын нэг юм.

Өгөгдлийн сангийн сервер дээр хортой SQL асуулга ажиллуулахын тулд халдагч эхлээд вэб программ дотроос SQL асуулгад орж буй оруулах талбарыг олох ёстой.

SQL injection халдлага болохын тулд эмзэг вэб сайт хэрэглэгчийн оруулсан утгыг SQL команд руу шууд оруулдаг байх хэрэгтэй. Тэгвэл халдагч SQL асуулгын нэг хэсэг болж өгөгдлийн сангийн сервер дээр ажиллах хортой ачаа оруулж чадна.

Directory traversal exploit гэж юу вэ?

Directory traversal буюу path traversal халдлага (dot dot slash халдлага гэж бас нэрлэдэг) нь халдагчид вэб серверийн үндсэн хавтаснаас (root directory) гадуурх хязгаарлагдмал файл, хавтас, командад хандах боломж олгодог HTTP exploit юм. Directory traversal халдлагыг вэб хөтчөөр хийдэг. Халдагч URL-ийг өөрчилснөөр вэб сайт сервер дээрх хаалттай файлуудыг ил гаргаж болно.

Халдагч вэб баримтын үндсэн хавтаснаас гарахын тулд тусгай тэмдэгт бүхий ../ дараалал, эсвэл аюулгүй байдлын шүүлтүүрийг тойрохын тулд ../-ийн өөр кодчилолыг ашигладаг тул ийм нэртэй болсон.

Халдагч программ, сан (library) зэрэг чухал файлыг өөрчлөх, нууц үгийн файл татах, вэб программын эх кодыг ил гаргах, эсвэл вэб сервер дээр хүчтэй команд ажиллуулах боломжтой бөгөөд энэ нь вэб серверийг бүрэн эзлэгдэхэд хүргэж болно.

Exploit халдлагаас хэрхэн сэргийлэх вэ?

Өнөөгийн exploit-ууд интернет холболт хомс байсан 90-ээд оны эхнийхээс илүү түрэмгий бөгөөд системд хэдхэн минутын дотор тархдаг. Одоо exploit kit-үүдийг бусад хортой программын адил Dark Web дээр худалдаж авах боломжтой болсон нь шинэхэн этгээдийг ч жинхэнэ гэмт этгээд болгож байна.

Exploit-ийн асуудал нь тэд илүү нарийн халдлагын нэг хэсэг байдагт оршино. Тэд хэзээ ч ганцаараа ирдэггүй бөгөөд таны төхөөрөмжийг ямар нэг хортой кодоор халдварлуулдаг.

Аюулгүй байдлын мэргэжилтнүүд болон үйлдвэрлэгчид эмзэг байдлыг аль болох хурдан илрүүлж, засвар гаргахаар хамтран ажилладаг ч хэрэглэгчдийг zero-day exploit-оос үргэлж хамгаалж чаддаггүй. Түүнээс гадна хэрэглэгчийн өөрийн хайхрамжгүй байдлаас хамгаалж чадахгүй. Иймд дараах арга хэмжээг өөрөө авч болно:

• Өгөгдлөө байнга нөөцөлнө.
• Сул нууц үг ашиглахгүй.
• Бүх программаа тогтмол шинэчилнэ. Plug-in, хөтөч, медиа тоглуулагчийн эмзэг хувилбарыг хэзээ ч бүү ашигла.

Үйлдлийн системээ шинэчлэхэд «зарцуулсан» минут бүр гамшиг тохиолдох үед компьютер засахад зарцуулах олон цагийг хэмнэнэ гэдгийг санаарай.

Exploit-ууд и-мэйл болон халдлагад өртсөн вэб хуудсаар тархаж болох тул сонор сэрэмжтэй байж, юун дээр дарж байгаагаа анхаараарай. Компьютерийн галт хана (Firewall) болон аюулгүй байдлын программ нь хамгаалалтын эхний давхарга болох сайн эхлэл боловч zero-day exploit-ийн эрсдэл өндөр хэвээр байдгийг санаарай.