PUA эсвэл PUP гэж юу вэ, түүнээс хэрхэн сэргийлж, устгах вэ?

PUA нь «Potentially Unwanted Application» (хүсээгүй байж болзошгүй аппликейшн), PUP нь «Potentially Unwanted Program» (хүсээгүй байж болзошгүй программ) гэсэн үгийн товчлол юм.

PUA эсвэл PUP гэж юу вэ?

Энэ хоёр нэр томьёо нь шаардлагагүй программын өргөн ангиллыг хэлдэг. Жишээ нь, цуглуулах ёсгүй мэдээлэл цуглуулдаг, зарын орлого олохын тулд зөвшөөрлөө урвуулан ашигладаг, эсвэл хэрэглэгчийг хууран их хэмжээний төлбөр төлүүлдэг программууд энд хамаарна. PUA/PUP нь «залхаамаар программ» ба хортой программын хоорондох нарийн зааг дээр оршдог. Ихэнхдээ системийн нөөцийг их иддэг ч бас түрэмгий зар харуулах, таны зөвшөөрөлгүйгээр мэдээлэл цуглуулах, тэр ч байтугай бодит кибер аюул нууж болох нэмэлт файл татаж авах тохиолдол бий.

Bitdefender-ийн телеметрийн мэдээллээр Windows болон macOS систем рүү чиглэсэн бүх аюулын гуравны орчим нь PUA байдаг. PUA тараагчид компьютер хэрэглэгч олонтой томоохон бүс нутгийг онилдог бөгөөд Bitdefender-ийн мэдээллээр АНУ болон Латин Америк хамгийн их өртдөг.

PUA ихэвчлэн үнэгүй программ (freeware), дахин багцалсан аппликейшн, систем цэвэрлэгч эсвэл бусад туслах программ хэлбэрээр тархдаг бөгөөд мэдээлэл хянах, бүр крипто валют олборлох (coin mining) зэрэг нуугдмал үйлдэлтэй байдаг. Зарим нь хэрэглэгчийн хөтчийг булаан авч, зөвшөөрөлгүйгээр үндсэн хайлтын системийг сольж, нэмэлт plugin суулгах зэргээр хөтчийн ажиллагааг өөрчилдөг.

Хамгийн түрэмгий PUA-ууд нь бусад аппликейшнийг өөрчлөх, далд нэмэлт программ татаж авах, системийн тохиргоог өөрчлөх чадвартай бөгөөд энэ нь бодит аюулгүй байдал, нууцлалын асуудал болж томорч болно.

Мөн адил хор хөнөөлтэй нь «scareware» (айлгах программ) төрлийн PUA юм. Тэд системд яаралтай засах шаардлагатай асуудал байна гэсэн хэтрүүлсэн эсвэл худал мэдэгдэл харуулдаг. Ихэвчлэн «шийдэл» нь төлбөртэй байдаг ч уг программд заасан засварыг хийх код огт байдаггүй. Түүнээс гадна таны компьютерт байна гэж хэлсэн асуудал нь бодитоор байхгүй байх магадлалтай.

Бусад PUA хэт олон зар харуулж, хэрэглээг тасалдуулан залхаадаг. Ийм муу хэрэглээтэй аппликейшн голдуу Android-д түгээмэл ч Apple-ийн iOS App Store-д ч мөн тааралддаг.

Багцалсан (bundling) PUA ч түгээмэл. Тэд хэрэглэгчийн хүсээгүй өөр аппликейшн, plugin суулгадаг. Жинхэнэ зорилго, үйлдлээ урьдчилан илчилдэггүй тул нууцаар мэдээлэл цуглуулж үл мэдэх сервер рүү илгээж болзошгүй учраас эдгээрийг нэлээд аюултайд тооцдог. Программыг ердийн аргаар устгах боломжгүй байх нь PUA-тай тулгарсны бас нэг шинж тэмдэг юм.

PUA / PUP миний төхөөрөмжид хэрхэн орж ирдэг вэ?

Хүсээгүй байж болзошгүй программ ихэвчлэн үнэгүй программтай хамт багцлагдаж ирээд, гэнэт гарч ирэх цонх (pop-up) харуулах эсвэл үндсэн хөтөчид toolbar суулгадаг.

Зарим нь нүүр хуудас эсвэл хайлтын системийг сольдог, зарим нь далд хэд хэдэн процесс ажиллуулж компьютерийг удаашруулдаг эсвэл олон зар харуулдаг. Эдгээр программ таны зөвшөөрөлгүйгээр суух (adware гэж нэрлэдэг) эсвэл хурдан суулгах (express) багцад анхнаасаа орсон (зараар санхүүждэг) байж болно.

PUA аюулын ихэнх нь и-мэйлээр тархдаг нь гайхмаар зүйл биш. Сонирхолтой нь SMS аппликейшн ч халдварын зам болж идэвхтэй ашиглагдсаар байна, хэдийгээр PUA эсвэл спамын тухай бодоход хамгийн түрүүнд санаанд ордог апп биш ч гэсэн.

PUA эсвэл PUP-ээс хэрхэн сэргийлэх вэ?

Хүсээгүй байж болзошгүй аппликейшн суулгахаас сэргийлэх хэд хэдэн үр дүнтэй арга бий:

• Зөвхөн хууль ёсны, лицензтэй программыг үйлдвэрлэгчийн албан ёсны сайтаас суулгана.
• Үнэгүй программ суулгахдаа суулгах цонхыг анхааралтай уншиж, үндсэн (default) суулгалтаас зайлсхийнэ. Оронд нь Advanced эсвэл Custom (нарийвчилсан/тохируулах) сонголт руу орж зөвхөн үндсэн программыг сонговол илүүдэл программ болон хамт багцалсан хүсээгүй программ суулгахаас сэргийлнэ.
• PUA болон PUP-ийг илрүүлж, төхөөрөмжид суухаас нь өмнө хаадаг вирусын эсрэг программ ашиглана.

Хүсээгүй байж болзошгүй аппликейшнийг хэрхэн устгах вэ?

Орчин үеийн хамгаалалтын шийдлүүд эдгээр хүсээгүй программыг илрүүлж, сэжигтэй апп-аас хол байхад тусалдаг. Bitdefender компьютер болон гар утасны аль алинд нь энэ ажилд тохирох хэрэгсэлтэй. Scan (шалгалт) функцийг ашиглан төхөөрөмжөө PUA/PUP зэрэг бүх төрлийн хортой программаас шалгахад л хангалттай.

Нөгөө талаас, эдгээр программын зарим нь хууль ёсных боловч хэрэглэгчийн тодорхой зөвшөөрөлгүйгээр системд хийж буй үйлдлийг нь зогсоох хэрэгтэй. Жишээ нь, арилжааны keylogger (товчлуур бүртгэгч) нь ажил олгогч ажилтнуудын компьютер дээрх үйл ажиллагааг хянах зорилгоор суулгадаг хууль ёсны программ юм. Ийм тохиолдолд үл хамаарах жагсаалтад нэмэх шаардлагатай бөгөөд ингэснээр Bitdefender тэдгээр файл/хавтсыг автоматаар алгасна.

Хэрэв программ хууль ёсных эсэхэд эргэлзэж байвал шалгалтын бүртгэл (scan log) илгээж болно. Bitdefender-ийн кибер аюулгүй байдлын шинжээчид уг илрүүлэлтийг судалж, эрсдэл багатай аппликейшн эсэх эсвэл аюулыг компьютерээс устгахын тулд тодорхой арга хэмжээ авах шаардлагатай эсэхийг тодорхойлно.