Мэдээлэл алдагдал (data breach) гэж юу вэ, өртсөн бол яах вэ?

Мэдээлэл алдагдал (data breach) гэдэг нь хэн нэгэн компьютерийн системийн эмзэг, хамгаалалттай, нууц мэдээлэлд зөвшөөрөлгүй нэвтэрч, тэр мэдээллийг үзсэн, хулгайлсан эсвэл хууль бусаар ашигласан тохиолдлыг хэлнэ. Мэдээлэл алдагдал хаана ч тохиолдож болох тул өртсөн үедээ юу хийхээ мэдэх нь чухал.

Мэдээлэл алдагдлын төрлүүд

Мэдээлэл алдагдлын талаар үргэлжлүүлэхээс өмнө түүний төрлүүд, хэрхэн тохиолддогийг ойлгох хэрэгтэй. Мэдээлэл алдагдлыг 5 ангилалд хувааж болно:

1. 1Бизнес: бизнес эсвэл байгууллага дотор гарсан алдагдал (жишээ нь хүнсний дэлгүүр, жижиглэн худалдаа гэх мэт)
2. 2Санхүү: санхүүгийн байгууллагад гарсан алдагдал (жишээ нь банк, кредит картын компани гэх мэт)
3. 3Боловсрол: боловсролын байгууллагад гарсан алдагдал (жишээ нь их сургууль, ахлах сургууль гэх мэт)
4. 4Төр/цэрэг: төрийн эсвэл цэргийн байгууллагад гарсан алдагдал (жишээ нь цагдаагийн газар, цэргийн анги гэх мэт)
5. 5Эрүүл мэнд: эмнэлгийн байгууллага эсвэл эрүүл мэндийн компанид гарсан алдагдал (эмнэлэг, эмийн сан гэх мэт)

Мэдээлэл алдагдал хэрхэн тохиолддог вэ?

Мэдээлэл алдагдал янз бүрийн байгууллагад олон аргаар тохиолдож болно:

• Дотоод хулгай: байгууллагын дотоод хүн, тухайлбал одоогийн эсвэл хуучин ажилтан мэдээлэл хулгайлснаас болж ил болох
• Хакердах: компьютер эсвэл сүлжээнд зөвшөөрөлгүй нэвтэрсэн зорилтот халдлагын улмаас мэдээлэл ил болох
• Зөөвөрлөлтийн үеийн алдагдал: мэдээлэл болон мэдээлэл хадгалагч зүйлсийг (компьютер, хавтас, хатуу диск гэх мэт) байнгын байршлаас нь зөөх, тээвэрлэх үед ил болох
• Гуравдагч тал/туслан гүйцэтгэгчийн алдаа: гуравдагч тал эсвэл туслан гүйцэтгэгчийн санамсаргүй алдаанаас мэдээлэл ил болох
• Ажилтны алдаа: ажилтны гаргасан алдааны улмаас санамсаргүйгээр мэдээлэл ил болох
• Интернэтэд санамсаргүй ил болох: мэдээлэлд интернэтээр санамсаргүй хандах боломжтой болсноос ил болох
• Биет хулгай: мэдээлэл болон мэдээлэл хадгалагч зүйлс (компьютер, хавтас, хатуу диск гэх мэт) хулгайлагдсанаас ил болох

Зарим алдагдал зөвхөн санамсаргүй тохиолддог ч алдагдсаны дараа таны мэдээлэл эрсдэлд орж болзошгүй гэдэг үнэн хэвээр. Мэдээлэл алдагдлын хамгийн түгээмэл дөрвөн шалтгааныг нарийвчлан авч үзье:

Ажилтны алдаа

Алдагдал санамсаргүй тохиолдож болно. Ажилтны алдааны үед тусгай зорилгогүйгээр, ажилтан фишинг и-мэйл эсвэл хуурамч вэб сайтад хууртаж, компанийн хамгаалалттай өгөгдөлд нэвтрэх боломжийг өөрийн мэдэлгүй олгосноор алдагдал үүсдэг. Ажилтан компанийн серверийн талаарх эмзэг мэдээллийг хуурамч вэб сайтад санамсаргүй оруулах, эсвэл компьютерт оруулсан, хадгалсан өгөгдлийг таслан авдаг хортой программ татаж авах тохиолдол гардаг.

Хакердах

Компанийн мэдээллийн систем хакеруудын хувьд алтны уурхай мэт. Хакерууд тодорхой компьютерийн систем эсвэл сүлжээний эмзэг хэсгийг олж мэдээлэлд нь нэвтэрдэг. Хувь хүнийг таних мэдээлэл (PII) мөнгөнөөс ч илүү үнэ цэнэтэй байж болох бөгөөд хар зах дээр өндөр үнээр зарагддаг. Хакерууд таны хувийн мэдээллийг ашиглан кредит картын данс нээх, ажилд өргөдөл гаргах, татварын буцаан олголт авах зэрэг залилан хийж болно. Хувийн мэдээлэл хулгайлах, хувийн мэдээллээр залилах талаар дэлгэрэнгүй уншина уу.

Гуравдагч талын алдаа

Заримдаа компанийн нийлүүлэгч эмзэг өгөгдлийг буруу боловсруулах эсвэл илгээх зэрэг алдаа гаргаснаас алдагдал үүсдэг. Энэ нь мөн санамсаргүй тохиолдол юм. Үүний улмаас мэдээлэл эрх бүхий бус этгээдэд ил болж болно. Нийлүүлэгч хэрэглэгчийн мэдээллийг зохих ёсоор устгаагүй тохиолдолд ч мэдээлэл эрсдэлд ордог.

Хулгай ба алдах

Мэдээлэл алдагдал зүгээр л ресторанд ширээн дээр утсаа мартах, эсвэл хулгайч машин руу нэвтэрч зөөврийн компьютер хулгайлах зэргээс ч үүсдэг. Эмзэг мэдээлэл хадгалсан компьютер, таблет, зөөврийн компьютер, USB санах ой, ухаалаг утас хулгайлагдах эсвэл алдагдах нь нууц мэдээлэл ил болох шалтгаан болдог.

Мэдээлэл алдагдлаас сэргийлж болох уу?

Харамсалтай нь, та болон өөр хэн ч мэдээлэл алдагдлаас бүрэн сэргийлж чадахгүй. Гэхдээ мэдээлэл тань алдагдсан тохиолдолд юу хийхээ мэдэж байвал түүнийг буруугаар ашиглах магадлалыг бууруулж чадна.

Мэдээлэл алдагдал гарвал юу хийх вэ?

Мэдээлэл алдагдалд өртсөн байж магадгүй гэж бодож байвал дараах алхмуудыг хийнэ үү:

• Мэдээлэлтэй байх. Аль компани өртсөн, ямар мэдээлэл алдагдсан, хэдэн хүн хохирсон, алдагдал ямар хугацаанд гарсныг (хамааралтай бол) мэдэх нь чухал. Эдгээрийг мэдсэнээр таны мэдээлэл эрсдэлд орсон эсэхийг тодорхойлоход тусална.
• Алдагдлын мэдэгдлийг шалгах. Мэдээлэл тань алдагдсан байж болзошгүйг сануулсан захидал, и-мэйл болон бусад мэдэгдлийг анхааралтай ажиглана.
• Кредит/дебит картаа сайн хянах. Карт тань хулгайлагдсан байх магадлалтай бол банкны хуулгаасаа зөвшөөрөлгүй гүйлгээ байгаа эсэхийг тогтмол шалгана.
• Банктайгаа холбогдох. Карт дээрээ зөвшөөрөлгүй гүйлгээ илэрвэл банкандаа залгаж, залилангийн гомдол гаргана.

Мэдээлэл алдагдалд өртсөн хүмүүст өгөх зөвлөмж

Таны хувийн болон санхүүгийн мэдээллийг (PII) хадгалдаг компанид мэдээлэл алдагдал гарвал цаашдын кибер залилангаас сэргийлж, хувийн мэдээллээ хамгаалахын тулд дараах алхмуудыг хийж болно.

НЭВТРЭХ ЭРХЭЭ ӨӨРЧЛӨХ

1. Бусад данснуудынхаа нууц үгийг солих. Алдагдсан дансныхаа нэвтрэх мэдээллийг даруй сольж, дараа нь ижил эсвэл төстэй нууц үг ашигладаг бусад бүх дансныхаа нууц үгийг шинэчилнэ. Цаашид данс бүрдээ давтагдашгүй нууц үг эсвэл нууц хэллэг ашиглаж, credential stuffing (алдагдсан нууц үгээр бусад данс руу нэвтрэх оролдлого)-оос сэргийлнэ.

2. Олон шатлалт баталгаажуулалт (MFA) ашиглах. Нууц үгнээс илүү найдвартай олон шатлалт баталгаажуулалт нь дансанд хэн нэвтэрч байгааг баталгаажуулахын тулд дор хаяж хоёр зүйл шаарддаг. Жишээ нь мессежээр ирсэн нэг удаагийн код болон нууц үг. Энэ нэмэлт алхам нь хулгайч зөвхөн алдагдсан нууц үгтэй үед таны дансанд нэвтрэхээс сэргийлнэ.

3. Төхөөрөмжөө хамгаалах. Гар утасныхаа дэлгэцийн түгжээг PIN эсвэл биометрик (хурууны хээ, царай) кодоор идэвхжүүлнэ. Төхөөрөмж алдагдах эсвэл хулгайлагдах үед түгжих, мэдээллээ устгах боломжтой байхын тулд «Find My» (төхөөрөмж олох) функцийг асаана. Шаардлагатай үед өгөгдлөө устгахад бэлэн байхын тулд Android ухаалаг утас, таблет дээр Bitdefender-ийн Anti-Theft функцийг ашиглаарай.

4. Хэт их мэдээлэл хуваалцахгүй байх. Кибер гэмт этгээдүүд сошиал медиад нийтэлсэн хувийн мэдээллийг ашиглан таны нэрийн өмнөөс данс нээх эсвэл нэвтрэх оролдлого хийдэг. Хувийн мэдээллээ зөвхөн итгэдэг хүмүүстэйгээ хуваалцаарай.

СЭРЭМЖЛҮҮЛЭГ ТОХИРУУЛАХ

5. Гар утсаа хамгаалах. Гар утсандаа хортой программ, тагнуулын программ болон ашиглагдаж болох бусад сул талыг илрүүлэх хамгаалалт тохируулна. Жишээ нь Bitdefender Mobile Security.

6. Олон дансны үйлдлийн сэрэмжлүүлэг асаах. Мэдээлэл алдагдсаны дараа залилангийн шинжтэй үйлдлийг илрүүлэх мобайл эсвэл мессежээр ирэх сэрэмжлүүлэг авах нь бүр ч чухал. Өөрийн хэрэгцээнд тохирох хэмжээнд тохируулаарай.

7. Кредит, дебит картын сэрэмжлүүлэг асаах. Сэжигтэй гүйлгээний мэдэгдэл (жишээ нь ер бусын нэвтрэх оролдлого, холбоо барих мэдээлэл өөрчлөгдөх) нь карт дээрх сэжигтэй үйлдлийг хурдан илрүүлнэ. Олон банк мессеж, и-мэйл эсвэл апп доторх мэдэгдлийг дэмждэг.

8. Онлайн картын гүйлгээнд сэрэмжлүүлэг тохируулах эсвэл түгжих. Ихэвчлэн онлайн худалдааны газраас хулгайлагдсан картын мэдээллийг зөвхөн онлайн залилан худалдан авалтад ашиглах боломжтой байдаг. Онлайн гүйлгээний сэрэмжлүүлэг тохируулбал дэлгүүрээс хийх худалдан авалтад шаардлагагүй мэдэгдэл үүсгэлгүйгээр сэжигтэй үйлдлийг хурдан илрүүлнэ. Картаа түгжиж, зөвхөн худалдан авалт хийхдээ түгжээг нээвэл бусад хүн таны картыг ашиглах боломжийг хязгаарлана.

СЭРЭМЖТЭЙ БАЙХ

9. Таны мэдээлэл хаана ил байгааг шалгах. Хувийн мэдээлэл тань аль хэдийн хаана ил болсныг тодорхойлно. Энэ мэдээллийг алдагдсан мэдээлэлтэй хослуулан таны нэрээр залилан хийж болзошгүй. Have I Been Pwned? зэрэг үнэгүй үйлчилгээгээр и-мэйл хаяг тань алдагдсан мэдээллийн санд орсон эсэхийг шалгаж болно.

10. Сошиал медиагийн данснуудаа хянах. Хуурамч данс нээх, эсвэл сошиал медиагийн дансыг булаан авах замаар залилагчид хувийн мэдээллийг цуглуулж, таныг эсвэл таны танилуудыг сошиал инженерчлэлээр (хүнийг хууран мэхлэх арга) онилж, хувийн мэдээллийг тань Dark Web-д худалдаж болно.

11. Сошиал инженерчлэлээс болгоомжлох. Холбоо барих мэдээлэл тань (утасны дугаар, и-мэйл, гэрийн хаяг) ил болсон бол гэмт этгээдүүд итгэмжлэгдсэн байгууллагын нэрийг барьж холбогдон, илүү нарийн залилан хийхийн тулд нэмэлт хувийн мэдээлэл авахыг оролдох магадлалтай.

12. И-мэйл дансны сэжигтэй үйлдлийг хянах. И-мэйлийн үйлчилгээ тань сэрэмжлүүлэг дэмждэг бол ер бусын нэвтрэх оролдлого, холбоо барих мэдээллийн өөрчлөлт болон бусад сэжигтэй үйлдлийн мэдэгдлийг тохируулж, залиланг хурдан илрүүлээрэй.

ХОЛБОГДОХ

13. Шинэ карт авах шаардлагатай эсэхийг шалгах. Банк тань картыг автоматаар солихгүй бол шинэ карт авах шаардлагатай эсэхийг банкнаасаа лавлана. Сэрэмжлүүлэг, картын тохиргоо зэрэг хамгаалалтын функцууд нь картаа солих төвөггүйгээр эрсдэлийг бууруулж болно.

14. Бичиг баримт хулгайлагдсан бол холбогдох байгууллагад мэдэгдэх. Жолооны үнэмлэх эсвэл бусад бичиг баримт тань (эсвэл түүний дугаар) хулгайлагдсан бол хэн нэгэн таны нэрийг барьж болзошгүй тул холбогдох төрийн байгууллага болон цагдаад мэдэгдэнэ.