Хувийн мэдээллийн хулгай, кредит картын залилангаас хэрхэн хамгаалах вэ?

Хувийн мэдээллийн хулгай (identity theft), кредит картын залилан, данс булаан авах, эрүүл мэндийн мэдээллийн хулгай зэрэг эрсдэлийн талаар илүү ихийг мэдэхийг хүсвэл доорх мэдээллийг уншина уу.

Хувийн мэдээллийн хулгай гэж юу вэ?

Хувийн мэдээллийн хулгай бол таны эрхийн зөрчил

Хувийн мэдээллийн хулгай гэдэг нь хэн нэгэн өөр хүний мэдээллийг хулгайлж, түүнийг залилах, хуурах зорилгоор ашиглах гэмт хэрэг юм. Ихэнхдээ санхүүгийн ашиг олох зорилгоор үйлддэг. Мөн хулгайч өөрийн нэр дээр гарах хууль, эрүүгийн хариуцлагаас зайлсхийх, эсвэл бусдад ногдох тэтгэмж, үйлчилгээг хулгайлах зорилгоор ч үйлдэж болно. АНУ-д л гэхэд жил бүр хэдэн арван сая хүн хувийн мэдээллийн хулгайд өртдөг.

Хувийн мэдээллээ хэрхэн нууцлах вэ

Хувь хүн ч, байгууллага ч хувийн мэдээллийн хулгайд өртөж болно. Байгууллагууд биет болон цахим хэлбэрээр маш их хувийн мэдээлэл цуглуулдаг тул өөрийгөө хэрхэн хамгаалах вэ гэж бодох нь зүйн хэрэг. Таны хувийн мэдээлэл хадгалагддаг бүх газар, хулгайчийн гарт орж болох бүх замыг бодоход хэцүү санагдаж магадгүй. Шинэ мэдээлэл алдагдлын хэрэг гарах бүрд хулгайд өртөх магадлал өсдөг.

Бидний хувийн мэдээлэл хаа сайгүй — залилагчид ч мөн адил

Бид цахим болон бодит амьдралдаа урьд өмнөхөөсөө илүү холбогдсон. Бидний хувийн мэдээлэл төрийн байгууллага, сошиал сүлжээ, худалдаачид, ажил олгогч, санхүүгийн байгууллага, эмнэлэг гэх мэт бидэнтэй харилцдаг бараг бүх талын гарт байдаг. Технологи хөгжих тусам таны цахим «зураглал» улам тодорхой болж, таны эмзэг болон хувь хүнийг тодорхойлох мэдээлэл (PII)-д заналхийлэх аюул эрс нэмэгддэг.

Хувийн мэдээллийн хулгай бол зүгээр нэг төвөг биш

Хувийн мэдээллийн хулгай сэтгэл санаа, санхүүгийн хувьд туйлдуулж, хурдан хяналтаас гарах асуудал юм. Хулгайчид таны хамгийн хувийн мэдээлэл болох иргэний бүртгэлийн дугаар, банк, санхүүгийн мэдээлэл — бараг бүх цахим ул мөрийг тань хулгайлдаг. Энэ нь таны хувийн орон зайд бүрэн халдах төдийгүй шийдвэрлэхэд хэдэн зуун цаг зарцуулж болох том төвөг юм.

Хувийн мэдээллийн хулгай олон хэлбэртэй

Хулгайчид таны хувийн мэдээллийг ашиглах арга хязгааргүй. Хамгийн түгээмэл хэлбэрүүд:

• **Синтетик (зохиомол) хулгай** — бодит бүртгэлийн дугаар ашиглан хуурамч тодорхойлолт бүтээх.
• Санхүүгийн хулгай — бусдын нэрийг ашиглан мөнгө олох. Үүнд төлбөрийн болон кредит картын залилан, шинэ данс нээх, данс булаан авах орно.
• **Эрүүл мэндийн мэдээллийн хулгай** — бусдын нэрээр эмчилгээ, жортой эм авах.
• **Эрүүгийн хэрэгт ашиглах хулгай** — бусдын нэрээр гэмт хэрэг үйлдэх.
• **Хүүхдийн мэдээллийн хулгай** — хохирогч нь насанд хүрээгүй хүн. Хүүхэд өөрөө зээл авах нас хүртлээ олон жил илрэхгүй байж болно.
• **Татварын хулгай** — бусдын бүртгэлийн дугаараар татварын тайлан гаргаж буцаан олголт хулгайлах, эсвэл төрийн тэтгэмж хүсэх.
• Сошиал сүлжээний хулгай — хэн нэгний нэр, зургийг ашиглан сошиал сүлжээнд хуурамч хаяг нээх.
• **Ажилгүйдлийн тэтгэмжийн хулгай** — бусдын мэдээллээр ажилгүйдлийн тэтгэмж хүсэх.
• Биометрийн хулгай — хурууны хээ, царай, дуу хоолой зэргийг хулгайлж эсвэл дуурайж төхөөрөмж, дансанд нэвтрэх.
• Орон сууцны зээлийн хулгай — бусдын байрыг барьцаалж зээл авах.
• Шуудангийн хулгай — шууданг завсраас нь авч хувийн мэдээллийн хулгай, карт, бэлгийн карт хулгайлах, чек бэлэн болгох зэрэг залилан хийх.
• **Оюутны зээлийн хулгай** — хүүхдийн мэдээллээр оюутны зээл, тэтгэлэг хуурамчаар авах.
• Иргэний бүртгэлийн дугаарын хулгай — гээгдсэн, хулгайлагдсан бүртгэлийн карт эсвэл дугаарыг ашиглан тэтгэмж, зээл, бусад санхүүгийн хулгай үйлдэх.
• **Жолооны үнэмлэхний хулгай** — бусдын жолооны үнэмлэхийг ашиглан торгуулиас зайлсхийх, дансанд нэвтрэх, өөрийгөө өөр хүн мэтээр танилцуулах.
• Ахмад настны мэдээллийн хулгай — хохирогч нь ахмад настан. Хамгийн хурдан өсөж буй хохирогчдын бүлэг бөгөөд хүүхдийнх шиг олон жил илрэхгүй байж болно.

Хэн ч эрсдэлтэй

Хувийн мэдээллийн хулгай хэзээ ч, хаана ч, хэнд ч тохиолдож болно. 18-аас доош насны хүүхэд ч эрсдэлтэй бөгөөд нас ахих тусам эрсдэл нэмэгддэг. АНУ-ын тоо баримтаар:

• Хүүхэд — жилд ойролцоогоор 1.3 сая хүүхэд хохирдог бөгөөд тэдний 50% нь зургаас доош настай. Хүүхдэд учрах хохирол насанд хүрэгчдийнхээс дунджаар хоёр дахин их.
• Оюутан — АНУ-ын Холбооны худалдааны комисс (FTC)-ын мэдээлснээр оюутнууд хувийн мэдээллийн хулгайд өртөх магадлал ойролцоогоор тав дахин өндөр.
• Ажилладаг насанд хүрэгчид — хохирогчдын бараг 75% нь 20–59 насныхан.
• Ахмад настан — дөрвөн минут тутамд нэг ахмад настан хохирдог. 80-аас дээш насныхан хамгийн их санхүүгийн хохирол амсдаг.

Эрүүл мэндийн мэдээллийн хулгай

Эрүүл мэндийн мэдээллийн хулгай нэмэгдэж байна

Хэн нэгэн таны хувийн мэдээллийг хулгайлж үнэгүй эмчилгээ, эмнэлгийн хэрэгсэл, жортой эм авах нь хувийн мэдээллийн хулгайн хамгийн хор хөнөөлтэй хэлбэрийн нэг юм. Эрүүл мэндийн мэдээлэл гэмт хэрэгтнүүдийн хувьд санхүүгийн мэдээллээс 20–50 дахин үнэ цэнтэй. Дунджаар долоо хоногт эрүүл мэндийн салбарт 1.5 мэдээлэл алдагдлын хэрэг гардгийн учир энэ.

Хохирогч болбол юу болох вэ

Эрүүл мэндийн мэдээллийн хулгай таны эмнэлгийн бүртгэлд алдаа оруулж, үнэтэй хуурамч нэхэмжлэл үүсгэнэ. Мөн амь насанд аюултай үр дагавартай байж болно: хулгайчийн эрүүл мэндийн мэдээлэл таны бүртгэлтэй холилдвол буруу онош, буруу эмчилгээнд хүргэж болзошгүй. Бүртгэл дэх буруу мэдээлэл таны эрүүл мэнд, санхүүд олон жил нөлөөлж болно.

Хувийн мэдээллийн хулгай бол урт хугацааны гэмт хэрэг гэдгийг санаарай. Залилан 6–12 сар, түүнээс ч удаан хугацааны дараа илэрч болно. Тиймээс хувийн мэдээллээ тасралтгүй хянах нь чухал.

Хүүхдийн мэдээллийн хулгай

Хүүхэд бол гол бай

Хүүхдүүд хувийн мэдээллийн хулгайд улам их өртөж байна. Carnegie Mellon Их сургуулийн CyLab-ийн судалгаагаар хүүхэд насанд хүрэгчдээс 51 дахин их хохирох магадлалтай. Javelin Strategy & Research-ийн мэдээлснээр нэг жилийн дотор АНУ-д 1 саяас илүү хүүхэд хувийн мэдээллийн хулгайн бай болсны тал хувь нь зургаас доош настай байжээ. Эдгээр гэр бүлийн халааснаас гарсан зардал 540 сая ам.долларт хүрсэн. Хулгайчид хүүхдийн бүртгэлийн дугаарыг сонирхдог шалтгаан нь тэд «цэвэр хуудас» буюу зээлийн түүхгүй байдаг явдал юм.

Ашиглагдаагүй зээлийн түүх, шинээр олгосон бүртгэлийн дугаар нь хүүхдийн нэрээр гар утасны үйлчилгээ, банкны данс, кредит карт нээх гэсэн гэмт хэрэгтнүүдийн гол бай болгодог. Мөн хүүхдийн дугаарыг бодит мэдээллийн хэсгүүдтэй хольж хуурамч тодорхойлолт бүтээдэг бөгөөд үүнийг синтетик хулгай гэдэг.

Хүүхдийнхээ хувийн мэдээллийг хамгаалах зөвлөгөө

АНУ-ын Холбооны худалдааны комисс хүүхдийн хувийн мэдээллийг хамгаалах талаар хэрэгтэй гарын авлага гаргасан. Товчилбол:

• Хүүхдийн тань хувийн мэдээлэл хаана хадгалагдаж байгааг мэдэж, сургуулийн бүртгэл аюулгүй эсэхийг шалга.
• Сургуулийн маягтад өгсөн мэдээллийг хэрхэн ашиглах, хэнтэй хуваалцахыг асууж мэд.
• Сургуулийн маягтыг хэрхэн шинэчилж, аюулгүй хадгалдгийг, мөн хүүхдийн хувийн мэдээлэл өгөх нь үнэхээр шаардлагатай эсэхийг шалга.
• Сургуулийн сурагчдын лавлах мэдээллийн бодлого, тэнд хүүхдийн тань ямар мэдээлэл ордгийг асуу. Та татгалзах эрхтэй.

Сургуульд мэдээлэл алдагдах явдал нэмэгдэж байна

Боловсролын байгууллагуудад мэдээлэл алдагдах нь улам түгээмэл болж, хүүхдийг онилсон бодит хэргүүд нэмэгдсээр байна. Гэмт хэрэгтнүүд хүүхдийн мэдээллийг арав гаруй жил ашиглаж болно. Хүүхэд анхны ажилдаа орох, коллежид элсэх, анхны байраа түрээслэх үед л залилан нь зээлийн түүхэнд илэрдэг.

Кредит картын залилан

Кредит картын залилан хувийн мэдээллийн хулгай биш

Залилагч таны картын мэдээллийг олж авбал карт гаргагч банк тань ихэвчлэн танд түрүүлж мэдэгдэнэ. Картын дугаарыг шинэчилж, залилангийн гүйлгээг ихэвчлэн цуцалдаг.

Хувийн мэдээллийн хулгай хэдэн залилангийн гүйлгээнээс хамаагүй том. Хулгайчид таны мэдээллээр шинэ зээл авах, шинэ карт нээх, таны нэрээр хуурамч бичиг баримт авах боломжтой. Кредит картын залилангаас ялгаатай нь энд хамгаалах «тор» байхгүй — хулгайчийн учруулсан бүх хохирлыг та өөрөө төлөхөд хүрч болно.

Гол ялгаа

Хувийн мэдээллийн хулгай нь кредит картын залилан-гаас сэтгэл санаа, санхүүгийн хувьд илүү гүн нөлөөтэй:

• Таны бүтээсэн бүх зүйлд халдана. Энэ нь картын хуулга дээрх хэдэн гүйлгээнээс илүү. Хулгайчид таны мэдээллээр татварын залилангаас эхлээд эрүүл мэндийн хулгай, шинэ данс нээх хүртэл олон залилан хийж чадна.
• Холбогдсон амьдралын хэв маяг биднийг эрсдэлд оруулна. Бид хаа сайгүй, хэзээд онлайн байна. Таны мэдээлэлд нэвтрэхийг оролддог фишинг (хууран мэхлэх сайт, и-мэйл)-ээс эхлээд байнгын мэдээлэл алдагдал хүртэл — технологи амьдралыг хөнгөвчлөхийн зэрэгцээ хувийн мэдээллийн хулгай өргөн тархах шалтгаан болж байна.
• Зөвхөн зээлийн түүхэд хохирол учруулахгүй. Хурдан илэрдэг кредит картын залилангаас ялгаатай нь хувийн мэдээллийн хулгайг эрт илрүүлэх нь ихэвчлэн боломжгүй. Ялангуяа хүүхдийнх арав гаруй жилийн дараа илэрч болно. Олон хохирогч хохирлоо засахад жил жилээр зарцуулдаг.

Идэвхтэй бай

Карт гаргагч банкны мэдэгдэл нь таны хувийн мэдээлэл бүхэлдээ алдагдсаны эхний дохио байж болно. Жижиг төвөг ч бай, том эрсдэл ч бай, аль ч түвшний аюулаас өөрийгөө хамгаалж, санхүүгийн хуулга, мэдэгдлээ анхааралтай хянаж байгаарай.

Данс булаан авах залилан

Данс булаан авах явдал нэмэгдэж байна

Залилангаар шинэ данс нээх, данс булаан авах нь гэмт хэрэгтэн таны и-мэйл хаяг, хэрэглэгчийн нэр, нууц үг, бүртгэлийн дугаар, шуудангийн хаяг зэрэг хувийн мэдээллийг ашиглан санхүүгийн дансанд нэвтрэх үед болдог. Залилагч дансны мэдэгдлийг өөр тийш чиглүүлж, таныг мэдэлгүй байлгаснаар хулгайгаа удаан үргэлжлүүлж чадна. Харин кредит картын залилангийн үед гэмт хэрэгтэнд хугацаа хязгаартай байдаг.

Санхүүгийн хуулгаа анхаарч, нэвтрэх мэдээллээ хамгаал

Өөрийгөө болон гэр бүлээ хамгаалах хэдэн зөвлөгөө:

• Хэрэглэгчийн нэр, нууц үгэндээ болгоомжтой хандаж, нэг нэвтрэх мэдээллийг олон дансанд бүү ашигла.
• Нууц үгээ байнга (боломжтой бол хэдэн долоо хоног тутам, эсвэл ядаж сар бүр) соль.
• Дансаа хамгаалахдаа нууц үг хадгалах программ (жишээ нь Bitdefender SecurePass) ашигла.
• Санхүүгийн хуулгаа анхааралтай хянаж, тогтмол ирж байгаа эсэхийг шалга.
• Банкны дансныхаа гүйлгээг сар бүр тулгаж шалгах нь ухаалаг хэвээр байна.

Bitdefender-ийн хамгаалалтын шийдлүүд нь хортой программ таны хэрэглэгчийн нэр, нууц үг, картын дугаар, банкны мэдээлэл болон компьютерийн гараар бичсэн бусад эмзэг мэдээллийг хулгайлахаас сэргийлдэг.

Хувийн мэдээллээ хамгаалах 10 зөвлөгөө

Холбогдсон амьдрал биднийг эрсдэлд оруулдаг

Таны хувийн мэдээлэл хаа сайгүй — түүнийг авахыг хүсэгч гэмт хэрэгтнүүд ч мөн адил. Та бүх зүйлийг 24/7 хянаж чадахгүй.

Зөвхөн картын гүйлгээг хянах хангалтгүй. Банкнаас ирсэн залилангийн гүйлгээний мэдэгдэл нь хулгайч таны мэдээллийг татварын залилан, эрүүл мэндийн бүртгэл, шинэ данс булаан авах, хүүхдийн тань нэрээр зээл авах зэрэгт аль хэдийн ашигласан эсэхийг хэлж өгөхгүй. Мөн таны мэдээлэл dark web (далд вэб)-д худалдагдаж байгаа эсэхийг ч хэлэхгүй.

Таны мэдээллийг олж авах зарим арга таныг гайхшруулж магадгүй. Картаар худалдан авалт хийх, ATM ашиглах зэрэг өдөр тутмын гүйлгээ ч хулгайн боломж болдог. Интернэтээр зүгээр аялах, хүүхдийнхээ сургуулийн маягт бөглөх ч эрсдэлийг нэмэгдүүлж болно.

Бидний зөвлөмж:

1. 1Фишингээс болгоомжил. Санамсаргүй бүү дар. Хакерууд таныг хувийн мэдээллээ өгөхөд хууран мэхлэх холбоосуудыг тараадаг. Хуурамч и-мэйл жинхэнэ мэт харагдаж болно — ямар нэг зүйл буруу санагдвал болгоомжтой бай. Итгэлгүй байвал файл илгээх, холбоос дээр дарахаас өмнө хүсэлт гаргагчтай шууд холбогдож баталгаажуул.
2. 2Хүчтэй нууц үг үүсгэ. Хоёр ижил нууц үг бүү хэрэглэ. Хамгийн тайлахад хэцүү нууц үг бол том, жижиг үсэг, тоо, тэмдэгтийн санамсаргүй хослолоос бүрдсэн 12 тэмдэгт юм. Нэгээс олон үг ашиглаж, үсгийг тоо эсвэл тэмдэгтээр (жишээ нь E-г 3, i-г !) сольж, том жижиг үсгийг хольж бич. Нууц үг хадгалах программ (жишээ нь SecurePass) нь аюулгүй вэб сайт бүрд өвөрмөц, хүчтэй нууц үг үүсгэхэд тусална.
3. 3Онлайнаар хэт их бүү хуваалц. Сошиал сүлжээ хувийн биш. Facebook, Twitter, LinkedIn сүүлийн жилүүдэд том хэмжээний мэдээлэл алдагдалд өртсөн. Юу хуваалцаж буйгаа анхаарч, нууцлалын тохиргоогоо чанга байлга.
4. 4Нийтийн Wi-Fi-аас болгоомжил. Нийтийн Wi-Fi-аар эмзэг гүйлгээ хийх зайлшгүй шаардлагатай бол VPN (жишээ нь Bitdefender VPN) ашигла. VPN таны IP хаягийг нууж, урсгалыг шифрлэдэг. Гэртээ Wi-Fi-гаа аюулгүй болго.
5. 5Гэр, ажил дээрээ IT-ийн зөв дадлыг мөрд. Албадан шинэчлэлтэд хэн ч дургүй ч үйлдлийн систем, аюулгүй байдлын засваруудаа цаг тухайд нь шинэчилж, вирусын эсрэг программаа идэвхтэй ажиллуул. Ажил дээрээ системийн тогтмол засвар, шинэчлэлтийг аюулгүй байдлын бодлогод тусга.
6. 6HTTPS-ийг таньж мэд. Вэб сайтын хаяг https биш http-ээр эхэлж байвал «s» байхгүй нь сайт аюулгүй холболтгүй гэсэн үг. Энэ нь хортой гэсэн үг биш ч «s» байх нь аюулгүй байдлын баталгаа юм.
7. 72FA ашигла. Хоёр шатлалт баталгаажуулалт (2FA) нь хамгаалалтын хамгийн сайн аргуудын нэг. Нэвтрэхийн өмнө утас эсвэл и-мэйл рүү ирсэн нэг удаагийн кодыг шаардаж, дансанд нэмэлт хамгаалалт өгнө. И-мэйл, сошиал сүлжээ зэрэг бүх онлайн дансандаа 2FA тохируул.
8. 8Өгөгдлөө болгоомжтой хадгалж, дамжуул. Флаш диск, файлаа шифрлэ. Онгоцонд мартагдвал эсвэл буруу хүний гарт орвол юу болохыг бодоорой. Хэрэггүй болсон файлуудаа устгаж илүү эрсдэлээс сал.
9. 9Чиптэй карт ашигла. Ажил болон хувийн хэрэгцээнд чиптэй карт ашиглахыг хичээ — соронзон туузаар уншуулахаас илүү аюулгүй.
10. 10Цаасан ул мөрөө устга. Дансны мэдээлэл, бүртгэлийн дугаар болон бусад таних мэдээлэлтэй цаас, картын санал, банкны чек, гарын үсэгтэй баримтуудаа хэрчиж устга.