Утасны луйвар (vishing) болон дугаар хуурамчаар харуулахыг хэрхэн таньж, зайлсхийх вэ?

Утсаар хийгддэг фишинг буюу vishing луйвар сүүлийн жилүүдэд эрс нэмэгдсэн. Ийм залилангаас хэрхэн зайлсхийхийг доороос уншина уу.

Vishing гэж юу вэ?

Vishing бол утасны дуудлагаар хийгддэг фишинг луйврын нэг хэлбэр. Луйварчин хохирогч руу утсаар залгаж, хүний алдаа, итгэмтгий байдлыг ашиглан хувь хүнийг таних мэдээлэл (нэр, регистрийн дугаар, төрсөн огноо гэх мэт), санхүүгийн нууц мэдээлэл, эсвэл хоёуланг нь задруулахыг оролддог. «Vishing» гэдэг үг англиар «voice» (дуу хоолой) ба «phishing» гэсэн үгнээс гаралтай. Луйварчин өгөөш тавьж, сэжиглээгүй хүнээс хэрэглэгчийн нэр, нууц үг, картын мэдээлэл авах, эсвэл төхөөрөмжид нь хортой программ суулгуулахыг зорьдог.

Анх фишинг халдлага ихэвчлэн итгэмжлэгдсэн эх сурвалжаас ирсэн мэт харагдах хуурамч и-мэйлээр хийгддэг байсан. Ийм и-мэйл нь хүнийг холбоос дарж, хууль бус сайтад мэдээллээ оруулахад уруу татахаар зохиогддог. Одоо фишинг нь хуурамч мессеж (SMS)-ээр хийгддэг smishing, и-мэйлгүйгээр хуурамч вэб сайт ашигладаг pharming зэрэг хэлбэрээр өргөжсөн.

Vishing яагаад үр дүнтэй байдаг вэ?

Мэдээлэл алдагдах тохиолдлын дийлэнх нь фишингтэй холбоотой байдаг. Vishing амжилттай болдгийн шалтгаан нь хүний далд ухамсрын зан төлөвийг ашигладагт оршино. Энэ бол нийгмийн инженерчлэл (social engineering) — луйварчин хохирогчийн тухай тодорхой, эсвэл «үнэн мэт санагдахуйц ерөнхий» мэдээлэл ашиглан дуудлагыг жинхэнэ, итгэж болох мэт харагдуулдаг.

Vishing-ийг дуудлага хийгчийн дугаар (caller ID)-аар амархан илрүүлэх боломжгүй. Луйварчид жинхэнэ утасны дугаарыг хуурамчаар харуулж (spoofing), дуудлагыг жинхэнэ мэт итгүүлдэг. Ийм дуудлага нуусан дугаар, эсвэл жинхэнэ хүн, байгууллагын нэрийг барьсан хуурамч дугаараас ирж болно. Луйварчид мөн автомат бичлэгтэй дуудлага (robocall) ашиглан олон хүн рүү нэг дор залгадаг.

Фишинг халдлага ямар ч хэлбэртэй байсан нийгмийн инженерчлэл тодорхойгүй, түгшүүртэй үед хамгийн их цэцэглэдэг.

Vishing хэрхэн явагддаг вэ?

Залгаж буй хүн эсвэл робот яаруулах, онцгой байдал үүссэн мэт дүр эсгэж, таны хэн болохыг баталгаажуулах, хувийн мэдээллийг тань асууж, дараа нь улам их мэдээлэл шаарддаг. Жишээ нь COVID-19 тахлын үеэр хүмүүсийн мэдээлэл авах хэрэгцээг (үнэгүй шинжилгээ, вакцины бүртгэл гэх мэт) ашиглан, мэргэжлийн, итгэл төрүүлэхүйц харагддаг хортой вэб сайт руу чиглүүлж нэвтрэх мэдээлэл хулгайлах, хортой программ тараах тохиолдол олон гарсан. Ийм сайтууд эрүүл мэнд, төрийн байгууллагын брэндийг ихэвчлэн хуулбарладаг.

Шалтгаан нь үргэлж сөрөг нөхцөл байх албагүй: заримдаа мөнгө, бэлэг, аялал хожсон гэсэн баярын мэдээгээр яаруулдаг. Харамсалтай нь vishing луйварт энэ бүхэн худал байдаг. Луйварчны жинхэнэ зорилго бол таны хувийн мэдээлэл, банкны дансны мэдээлэл, эрүүл мэндийн мэдээлэл болон бусад нууц өгөгдөл юм. Тэд таныг луйвар гэдгийг ухаарахаас өмнө утсаар хурдан мэдээллээ өгөхийг хүсдэг.

Дугаар хуурамчаар харуулдаг луйварчид хэрхэн нэг алхам түрүүлдэг вэ?

Ийм дуудлагын арга хэрхэн хууран мэхэлдгийг ойлгоход хялбар. Spoofing дуудлагад гэмт этгээдүүд гар утас эсвэл зөөврийн компьютертоо суулгасан энгийн программ ашиглаж, гарч буй дуудлагаа жинхэнэ эх сурвалжаас ирж буй мэт харуулдаг.

Spoofing-ийн түгээмэл жишээ:

• Найз эсвэл хань тань хажууд чинь байгаа, залгаагүй байхад түүний дугаараас дуудлага ирэх
• Өөрийн тань дугаартай төстэй дугаараас автомат дуудлага ирэх
• Банкны тань дугаараас залгаж хувийн мэдээлэл (дансны дугаар, PIN код гэх мэт) асуух
• Дуудлага хийгчийн жинхэнэ дугаарын оронд онцгой байдлын дугаар харагдах

Луйварчид цагдаа, банк, буяны байгууллага гэх мэт аль ч байгууллагын дугаарыг оруулж, тэр дугаар таны утсанд харагдахаар хийж чадна. Тэр дугаар руу буцааж залгахад та тухайн байгууллагын жинхэнэ бичлэгтэй хариуг сонсож магадгүй.

Харамсалтай нь дижитал харилцаа холбооны технологи өргөн хүртээмжтэй болсноор утасны spoofing луйварчдад хямд болсон. Жишээ нь тэд автомат бичлэгтэй дуудлагаар маш олон хүн рүү залгаж, хэд хэдэн өөр луйврыг зэрэг явуулдаг. Амжилтад хүрэхэд тэдэнд харьцангуй цөөн хохирогч л хангалттай.

Хамгийн хор хөнөөлтэй арга нь ТАНЫ утасны дугаарыг ашиглан найз нөхөд, төрөл төрөгсөд, хөршүүдэд тань хандаж, тэдний хувийн мэдээлэл, мөнгийг хулгайлах явдал юм. Ийм дуудлагыг хязгаарлахын тулд зарим улсад харилцаа холбооны операторууд дуудлага хийгчийн дугаарыг дижитал аргаар баталгаажуулах стандартыг нэвтрүүлж байна.

Анхаарах ёстой vishing-ийн түгээмэл заль

• Таны хувийн мэдээлэл (иргэний бүртгэлийн дугаар гэх мэт) алдагдсан гэх
• Таны банкны данс сэжигтэй гэж тэмдэглэгдсэн эсвэл хакердагдсан гэх
• Та үнэгүй шинжилгээ, туршилтын вакцин авах эрхтэй болсон гэх
• Буяны байгууллага гамшгийн тусламжид хандив хүсэх
• Картын гүйлгээг баталгаажуулах шаардлагатай гэх
• Татварын байгууллага таны тайланд зөрүү илрүүлсэн гэх
• Таны тээврийн хэрэгсэлд сунгасан баталгаа авах эрхтэй гэх
• Таны компьютер халдлагад өртсөн тул техникийн тусламж хэрэгтэй гэх
• Таныг баривчлах тушаал гарсан гэх
• Найз эсвэл гэр бүлийн гишүүн тань асуудалд орж мөнгө хэрэгтэй байна гэх
• Найз эсвэл гэр бүлийн гишүүн тань осолд орсон гэх
• Та үнэгүй аялал (эсвэл сугалаа, азын тохирол, бэлэг) хожсон гэх
• Таны захиалаагүй зүйлд үнэгүй туршилт, бүтээгдэхүүн авах эрхтэй гэх

Vishing-ээс хэрхэн хамгаалах вэ: утсаа тасал

Доорх чухал алхмуудыг дагахыг зөвлөж байна:

1. 1Таньдаггүй дугаарын дуудлагад хариулахгүй байх. Дуудлагыг дуут шуудан руу шилжүүлээрэй. Жинхэнэ эсвэл ойрын эх сурвалжаас ирсэн мэт дуудлагад хариулаад автомат дуудлага байвал шууд тасална. Таньдаггүй дуудлагад хариулахад хор хөнөөлгүй мэт санагдаж болох ч хариулснаар та луйварчинд таны дугаар идэвхтэй гэдгийг мэдэгдэж, дараагийн луйврын жагсаалтад орж болзошгүй.
2. 2Залгагчид хувийн мэдээллээ хэзээ ч өгөхгүй байх. Төрийн байгууллага утсаар залгаж хувийн мэдээлэл шаардах, сүрдүүлэх нь ховор. Банк, хууль сахиулах байгууллага болон ихэнх хууль ёсны байгууллага утсаар залгаж дансны дугаар, регистрийн дугаар, нууц үг болон таныг таних бусад мэдээллийг хэзээ ч асуухгүй. Шууд болон далд яаруулалтад бүү автаарай — хувийн мэдээлэл асуувал утсаа тасална.
3. 3Нууц мэдээлэл асуусан хүсэлтийг мэдэгдэж буй дугаар руу залгаж шалгах. Таньдаггүй дугаар, эсвэл хүлээгээгүй байсан танил нэрээс дуудлага ирвэл ямар ч нууц, хувийн мэдээлэл — төрсөн огноогоо ч — бүү хэл. Ялангуяа дуудлагыг үргэлжлүүлэхээс өмнө таны хэн болохыг баталгаажуулах гэж ЯМАР Ч мэдээлэл асуувал болгоомжил. Луйварчид таныг шууд хариу үйлдэл хийж, мэдээллээ задруулахыг хүсдэг. Утсаар ярьж буй хүн чин сэтгэлтэй, итгэлтэй сонсогдож болох ч энэ нь жинхэнэ гэсэн үг биш. Хэрэв хэн нэгэн төрийн байгууллага, компани эсвэл ашгийн бус байгууллагыг төлөөлж байна гэвэл утсаа тасалж, тухайн байгууллагын вэб сайт, дансны хуулга дээрх дугаар руу залгаж шалгана. Ирсэн дугаар руу буцааж залгавал дахиад луйварчинтай холбогдох магадлалтай. Зөв дугаарыг байгууллагын вэб сайт, лавлахаас өөрөө хайж олох, эсвэл банкны хуулга, картын ар талд бичсэн дугаар руу залгаарай.

Vishing луйврын улмаас мэдээллээ алдсан бол яах вэ?

Хохирогч нэр, төрсөн огноо, регистрийн дугаар, банкны дансны мэдээлэл болон бусад нууц мэдээллээ хууртагдаж өгсөн бол луйварчид тэр мэдээллийг ашиглан картын залилан, данс булаан авах, хувийн мэдээлэл хулгайлах (identity theft) гэмт хэрэг үйлдэх боломжтой болдог.

Хэрэв та vishing луйвар байж болзошгүй дуудлагаар хувийн мэдээлэл, банкны данс эсвэл картын дугаараа өгсөн бол энэ тухай өөрийн банк болон холбогдох төрийн байгууллага (цагдаа)-д мэдэгдэнэ үү.